Zaterdagavond voorgelezen bij Nur Literatur, met o.a. Bernlef, de onvolprezen Alexis de Roode en Janneke van der Horst. Ook Hagar Peeters, Manon Uphoff en Joris van Casteren waren van de partij.

Zo, nu heb ik iedereen genoemd.

Ik las die avond – om in het Valentijnsdagthema te blijven – een verhaal voor dat eerder in het Hollands Maandblad stond, getiteld Goed om hier te zijn. Het wordt verteld vanuit het perspectief van de verteller, een man van achterin de twintig. Hij is ziek en gaat dood.

Na het voorlezen kwam een jongen naar mij toe, R. R. vroeg mij hoe autobiografisch mijn verhaal was. Toen ik vorige week woensdag in verschillende klassen voorlas uit Dagen van gras, op een middelbare school, was dat ook veruit de meest gestelde vraag: ‘wat is er echt aan uw boek? En wat heeft u verzonnen?’

En ook bij veel journalisten die ik sprak naar aanleiding van Dagen van gras was de eerste vraag: ‘hoe autobiografisch is je boek precies?’

Als ik vervolgens vroeg: ‘welk stuk bedoelt u?’, werd er vaak naar de psychose van mijn hoofdpersoon verwezen: ‘Ik heb het nog niet helemaal gelezen, moet ik bekennen, dus mijn excuses daarvoor, maar achterop staat iets over een psychose. Daar ben je dus goed uitgekomen?’

Dat Ben de psychose in mijn boek “overwint”, of dat het de hoofdpersoon die ziek is, niet ik, is voor veel lezers en journalisten niet genoeg. Ik moet het zelf zijn, die uit een diep dal is gekropen, en nu “echt” voor de lezer of de luisteraar staat, of met een journalist praat.

Echt gebeurd is namelijk beter dan goed verzonnen.

‘Young people, with literary aspirations, who, fifty years, ago would have tried to write the great American novel, now write a memoir,’ zegt Blake Eskin in een podcast van The New Yorker.

Want in de New Yorker van twee weken terug stond een artikel over deze recente obsessie voor de waarheid van memoires en romans.

In het stuk wordt James Frey, de Amerikaanse auteur van A Million Little Pieces, als voorbeeld aangehaald. Zijn eerste boek, in de markt gezet als een memoir, bestormde in 2003 de Amerikaanse bestsellerlijsten, kreeg de critici aan zijn zijde, en de schrijver schopte het zelfs tot aan Oprah, om zijn “echte” verhaal nog eens te komen vertellen.

Het verhaal over zijn drugsverslaving en hoe hij die had overwonnen. Het verhaal van A Million Little Pieces.

Maar in 2006 werd duidelijk dat Frey zijn memoires had aangedikt, vervormd, de ‘ebb and flow’ van dramatische scènes had aangezet ‘to have the tension that all great stories require’, zoals hij zelf zei. Zo verbleef hij bijvoorbeeld niet drie maanden, maar drie dagen in een Amerikaanse cel, en had hij nooit een gat in zijn wang ter grootte van een gulden (een beeld waar het boek mee begint).

Volgens Daniel Mendelsohn, de auteur van het artikel, toont zowel het initiële kritische – en verkoopsucces van Freys boek, alsook de daaropvolgende veroordeling van zowel de schrijver als het boek ‘how naked our desire is for certain kinds of narrative, however improbable or tendentious or convenient, to be true.’

En volgens hem is deze wens al heel lang zo.

Augustinus, de grondlegger van het moderne genre van de memoires, gebruikte zijn Confessies als een medium om het verhaal van zijn verlossing te vertellen. Augustinus’ verlossing was een religieuze: hij vertelde over zijn dwaalwegen, en vervolgens, over zijn Christelijke roeping. De ‘waarde’ van het schrijven van zijn memoires zat voor Augustinus dus in het uitspreken van zijn omwegen naar de liefde voor God, en zijn uiteindelijke bestemming op die plaats. Gechargeerd gesteld schreef Augustinus dus een psalm. Een liefdesgedicht, dus. En als een dergelijke psalm niet ‘waar’ blijkt te zijn, zegt Mendelsohn, is hij voor de lezer waardeloos.

Jean-Jacques Rousseau trok de ontboezemingen en bijbehorende louteringen van de memoires eeuwen later van het gelovige naar het seculiere, maar ook hij bleef in het ‘echte’ steken. Voor Rousseau ging het niet om het uitspreken van liefde voor een god, maar voor het delen van schuldgevoelens. Alleen door hier over te praten, door zijn “echte” geheimen te delen, kon Rousseau zichzelf verlossen (hoewel hij ondanks die instelling nog steeds veel “echte” geheimen over zichzelf achterhield, en je je dus kunt afvragen hoe “echt” zijn verlossing was).

Rousseau ging met zijn memoires dus in de biecht. En wat is de waarde van een diepe dergelijke innerlijke biecht voor de schrijver en de lezer, als hij verzonnen is of dingen weglaat?

Het boek van Frey kan volgens Mendelsohn ook als een confessie worden gezien. Als een verhaal van zwakte, maar uiteindelijk ook van overwinning. En lezers willen het verhaal van die overwinning gelijk kunnen stellen als iets als een ‘objective truth’.

Want, zo zegt Mendelsohn, de waarheid die wij zoeken in memoires is een andere waarheid dan die wij zoeken in romans. ‘Novels, you might say, represent “a truth about life”, whereas memoirs and nonfiction accounts represent “the truth” about specific things that have happened.’

Mendelsohn constateert dat de eerste vorm van waarheid, de waarheid van memoires, in deze tijden van reality tv en autobiografieën wordt gezien als de waarheid van een intieme ontboezeming van een vriend, een “waarheid” die nog meer “waarheid” over het leven bevat dan de gestileerde “waarheden” van romans.

Dat wil zeggen: de loutering van memoires – want memoires zijn sinds Augustinus bijna altijd “verlossend”, ook bij Frey: hij overwint ten slotte zijn verslaving, – is voor de lezer een echte. De loutering van een roman is nep, want: verzonnen.

En waarheden over het leven zijn minder interessant dan waarheden van het leven.

A million little pieces is nur literatur. Helaas.

Terug naar zaterdagavond. En R.’s Vraag. Ik zei tegen hem: ‘het motto is toch nur literatur, toch?

Daar kon je dus op zeggen: ‘helaas wel, ja.’

Of juist een volmondig ‘Jawohl!’ antwoorden.

Want Nur Literatur, het is maar hoe je er in staat.

http://www.newyorker.com/online/2010/01/25/100125on_audio_mendelsohn