Gisteren had ik een afspraak met R., van Hard//hoofd. Hard//hoofd is een ‘dagelijks tijdschrift met scheppende kunst en beschouwende journalistiek in de vorm van tekst, beeld en geluid. Hard//hoofd keert zich tegen het praten-om-het-praten, het platvloerse, het onnadenkende. Hard//hoofd is niet bang om genuanceerd te zijn, niet bang om slim te zijn, maar wel altijd met de nodige zelfrelativering. Hard//hoofd voert redactie: de inhoud getuigt van talent, persoonlijkheid en intelligentie. Binnen de chaos van het internet is hard//hoofd een oase van rust, omdat de keuzes al voor je gemaakt zijn.’

Een mond vol, inderdaad.

Maar bovenal is Hard//hoofd een mooi initiatief. Het is al wat om te constateren dat er iets mis is.

Het is nog weer wat anders om daar vervolgens wat aan te willen doen.

Dat vereist ballen, en visie. Of een gebrek daaraan, de visie dan. Want als eerst alle mogelijke tegenwerpingen moeten worden overkomen, wordt er nooit wat gedaan.

Zo zei ik dat ook tegen R.

Die mij een beetje argwanend aankeek.

Vooral toen ik zei dat ik mijn steentje wilde bijdragen aan Hard//hoofd. Op mijn manier. Door te schrijven over wat er in de wereld gebeurt.

‘Dagelijks hou je dat niet vol,’ zei R.

Ik knikte. ‘Maar wekelijks wel. Misschien.’

‘Wanneer dan?’

‘Woensdags?’

R. dacht even na. ‘En dan voor ons, alleen. Geschikt? Tussen kunst en journalistiek in?’ (R. liet zelfs het g.-word vallen, maar dat zal ik hier niet herhalen.)

‘Voor jullie,’ zei ik. ‘Alleen. En of het geschikt is, dat moet jij dan maar bepalen.’

R. knikte. Vanzelfsprekend. Er zou een proefperiode volgen.

‘Wanneer kun je beginnen?’ zei hij.

‘Woensdag al,’ zei ik.

‘Maar het zou ook zo maar elke maandag kunnen worden.’

‘Elke maandag is ook goed,’ antwoordde ik. ‘Maar laten we met woensdag beginnen.’

Dus, vanaf morgen, op www.hardhoofd.com: een wekelijkse blog over twintigers, de wereld om ons heen en hoe wij daar op reageren. Door ondergetekende.

Ik zal de blogs ook hier blijven posten, die inderdaad van dagelijks naar wekelijks zullen gaan, maar ik zie u graag terug op Hard//hoofd. Daar is namelijk veel leuks en leerzaams te lezen. Zoals dit.

Zaterdagavond voorgelezen bij Nur Literatur, met o.a. Bernlef, de onvolprezen Alexis de Roode en Janneke van der Horst. Ook Hagar Peeters, Manon Uphoff en Joris van Casteren waren van de partij.

Zo, nu heb ik iedereen genoemd.

Ik las die avond – om in het Valentijnsdagthema te blijven – een verhaal voor dat eerder in het Hollands Maandblad stond, getiteld Goed om hier te zijn. Het wordt verteld vanuit het perspectief van de verteller, een man van achterin de twintig. Hij is ziek en gaat dood.

Na het voorlezen kwam een jongen naar mij toe, R. R. vroeg mij hoe autobiografisch mijn verhaal was. Toen ik vorige week woensdag in verschillende klassen voorlas uit Dagen van gras, op een middelbare school, was dat ook veruit de meest gestelde vraag: ‘wat is er echt aan uw boek? En wat heeft u verzonnen?’

En ook bij veel journalisten die ik sprak naar aanleiding van Dagen van gras was de eerste vraag: ‘hoe autobiografisch is je boek precies?’

Als ik vervolgens vroeg: ‘welk stuk bedoelt u?’, werd er vaak naar de psychose van mijn hoofdpersoon verwezen: ‘Ik heb het nog niet helemaal gelezen, moet ik bekennen, dus mijn excuses daarvoor, maar achterop staat iets over een psychose. Daar ben je dus goed uitgekomen?’

Dat Ben de psychose in mijn boek “overwint”, of dat het de hoofdpersoon die ziek is, niet ik, is voor veel lezers en journalisten niet genoeg. Ik moet het zelf zijn, die uit een diep dal is gekropen, en nu “echt” voor de lezer of de luisteraar staat, of met een journalist praat.

Echt gebeurd is namelijk beter dan goed verzonnen.

‘Young people, with literary aspirations, who, fifty years, ago would have tried to write the great American novel, now write a memoir,’ zegt Blake Eskin in een podcast van The New Yorker.

Want in de New Yorker van twee weken terug stond een artikel over deze recente obsessie voor de waarheid van memoires en romans.

In het stuk wordt James Frey, de Amerikaanse auteur van A Million Little Pieces, als voorbeeld aangehaald. Zijn eerste boek, in de markt gezet als een memoir, bestormde in 2003 de Amerikaanse bestsellerlijsten, kreeg de critici aan zijn zijde, en de schrijver schopte het zelfs tot aan Oprah, om zijn “echte” verhaal nog eens te komen vertellen.

Het verhaal over zijn drugsverslaving en hoe hij die had overwonnen. Het verhaal van A Million Little Pieces.

Maar in 2006 werd duidelijk dat Frey zijn memoires had aangedikt, vervormd, de ‘ebb and flow’ van dramatische scènes had aangezet ‘to have the tension that all great stories require’, zoals hij zelf zei. Zo verbleef hij bijvoorbeeld niet drie maanden, maar drie dagen in een Amerikaanse cel, en had hij nooit een gat in zijn wang ter grootte van een gulden (een beeld waar het boek mee begint).

Volgens Daniel Mendelsohn, de auteur van het artikel, toont zowel het initiële kritische – en verkoopsucces van Freys boek, alsook de daaropvolgende veroordeling van zowel de schrijver als het boek ‘how naked our desire is for certain kinds of narrative, however improbable or tendentious or convenient, to be true.’

En volgens hem is deze wens al heel lang zo.

Augustinus, de grondlegger van het moderne genre van de memoires, gebruikte zijn Confessies als een medium om het verhaal van zijn verlossing te vertellen. Augustinus’ verlossing was een religieuze: hij vertelde over zijn dwaalwegen, en vervolgens, over zijn Christelijke roeping. De ‘waarde’ van het schrijven van zijn memoires zat voor Augustinus dus in het uitspreken van zijn omwegen naar de liefde voor God, en zijn uiteindelijke bestemming op die plaats. Gechargeerd gesteld schreef Augustinus dus een psalm. Een liefdesgedicht, dus. En als een dergelijke psalm niet ‘waar’ blijkt te zijn, zegt Mendelsohn, is hij voor de lezer waardeloos.

Jean-Jacques Rousseau trok de ontboezemingen en bijbehorende louteringen van de memoires eeuwen later van het gelovige naar het seculiere, maar ook hij bleef in het ‘echte’ steken. Voor Rousseau ging het niet om het uitspreken van liefde voor een god, maar voor het delen van schuldgevoelens. Alleen door hier over te praten, door zijn “echte” geheimen te delen, kon Rousseau zichzelf verlossen (hoewel hij ondanks die instelling nog steeds veel “echte” geheimen over zichzelf achterhield, en je je dus kunt afvragen hoe “echt” zijn verlossing was).

Rousseau ging met zijn memoires dus in de biecht. En wat is de waarde van een diepe dergelijke innerlijke biecht voor de schrijver en de lezer, als hij verzonnen is of dingen weglaat?

Het boek van Frey kan volgens Mendelsohn ook als een confessie worden gezien. Als een verhaal van zwakte, maar uiteindelijk ook van overwinning. En lezers willen het verhaal van die overwinning gelijk kunnen stellen als iets als een ‘objective truth’.

Want, zo zegt Mendelsohn, de waarheid die wij zoeken in memoires is een andere waarheid dan die wij zoeken in romans. ‘Novels, you might say, represent “a truth about life”, whereas memoirs and nonfiction accounts represent “the truth” about specific things that have happened.’

Mendelsohn constateert dat de eerste vorm van waarheid, de waarheid van memoires, in deze tijden van reality tv en autobiografieën wordt gezien als de waarheid van een intieme ontboezeming van een vriend, een “waarheid” die nog meer “waarheid” over het leven bevat dan de gestileerde “waarheden” van romans.

Dat wil zeggen: de loutering van memoires – want memoires zijn sinds Augustinus bijna altijd “verlossend”, ook bij Frey: hij overwint ten slotte zijn verslaving, – is voor de lezer een echte. De loutering van een roman is nep, want: verzonnen.

En waarheden over het leven zijn minder interessant dan waarheden van het leven.

A million little pieces is nur literatur. Helaas.

Terug naar zaterdagavond. En R.’s Vraag. Ik zei tegen hem: ‘het motto is toch nur literatur, toch?

Daar kon je dus op zeggen: ‘helaas wel, ja.’

Of juist een volmondig ‘Jawohl!’ antwoorden.

Want Nur Literatur, het is maar hoe je er in staat.

http://www.newyorker.com/online/2010/01/25/100125on_audio_mendelsohn

Nog even over eergisteren. Over Rik, recensies en succes, dus.

Natuurlijk kunnen recensies een boek “redden”. Niet van slechte verkoopcijfers in concreto, maar wel van de cijfers in abstracto, en wel door middel van goede kritieken. Een struik lof ligt beter op de wond van slechte verkoopcijfers dan een pleister desinteresse. Want een schrijver schrijft nu eenmaal een boek om dat boek geliefd te krijgen: door de verkoopcijfers van het publiek of door de lovende woorden van een individuele lezer.

De schrijver die niet verkoopt, kan zich beroepen op een meesterwerk dat niet werd gekocht door het publiek, maar door een enkeling in dat publiek wel als zodanig werd (h)erkend.

Omgekeerd: de schade die de criticus dus kan aanrichten – en de schade die Launspach waarschijnlijk bedoelde, hij wist immers niet dat De Storm zo goed zou gaan verkopen – is dat naast de totale stilte van een boek bij de kassa ook nog wat onaardigs wordt gezegd over de inhoud van dat boek.

En dat die woorden in de stilte van het afwezige muntengerinkel door iedereen gehoord kunnen worden.

Gisteren kwamen we er al achter dat het nog maar de vraag is of bij positieve kritieken de kassa’s wel waren gaan rinkelen.

Dit brengt ons op het volgende.  Waarom vindt een Volkskrantcriticus iets goed of slecht? Wat bepaalt zijn “smaak”? Ook daar had Launspach wat over te zeggen: ‘als je tijdens je carrière een hele patisseriewinkel leeggegeten hebt, word je op je vijftigste niet meer opgewonden van een kwarkgebakje. Ook niet als dat gebakje erg goed gelukt is. Ergo: de bruikbaarheid van een criticus neemt evenredig af met het aantal recensies dat hij of zij schrijft. Hoe meer hij ziet, des te minder je hem dus zou moeten geloven.’

Wederom vroeg ik me bij mijn eerste lezing af: klopt dit? Wordt een boek beter gerecenseerd door beginnende recensenten dan door de ouwe rotten?

Oftewel: positiever aangeslagen?

Dat leek me niet, toen.

Maar lijken is schijn. Meten is weten.

Voor deze blog heb ik vier recensies van mijn boek Dagen van gras herlezen: twee van jonge recensenten – Dries Muus van de Vrij Nederland en Jessica Peetermans van het Belgische CJP – en twee van wat oudere rotten – Frank van Dijl van HP/De Tijd en Arie Storm van Het Parool.

En wat denkt u nu dat er gebeurde?

Precies.

Muus was enthousiast – ‘dit verhaal hakt erin. Een geslaagd debuut. Maar echt.’ – terwijl Jessica Peetermans minder tevreden was: ‘best oké. Maar na enkele pagina’s worstel je wel met de gedachte “is dit het?”.’

Van de veteranen sprak van Dijl ‘over een behoorlijk debuut’, maar wel met één met wat losse eindjes – o.a. Tom Samsons verdwijnen – en storend ‘larmoyant taalgebruik’, ‘naar het einde toe’. Terwijl Arie Storm in het Parool juist stelde dat Dagen van gras met Tom Samson ‘een ijzersterk personage aan de Nederlandse literatuur’ had toegevoegd, en dat ‘het slot van het boek, met lekker vettig ingesmeerde weemoed’, indruk maakte.

Leeftijd lijkt dus – ja, lijkt, want het weten van dit meten is wel op zeer smal onderzoekje gebaseerd – niet van invloed op het oordeel van een recensent.

De “schade” die een criticus aanricht met zijn woorden, of de struik lof die hij uitreikt, lijkt dus niet aan zijn metaalmoeheid te wijten te zijn.

Hoe kwamen we hier op?

Oh ja: succes.

Je kunt succesvol zijn in de verkoop van je boeken, en in de recensies van je boek. Die twee dingen (be)staan naast elkaar. Of ze volledig los van elkaar te zien zijn, of verbonden zijn met een loopbrug, zoals die twee torens in Kuala Lumpur, dat weet ik niet.

Ik weet alleen dat schrijvers die goed verkopen vaak kritische “succes” ontbeert, en dat ze daar wel naar smachten, en dat schrijvers die slecht verkopen soms heel goed worden gerecenseerd. En die recensies ook gulzig opdrinken.

Maar ondanks dat dorst houden naar een bestsellerstapeltje bij de kassa.

Ja, ’t is zo tegenstrijdig dat er bijna een verhandeling in zit. De paradoxale staat van zijn van de westerse romancier in de vroege eenentwintigste eeuw. Of een roman. Kwarktaart.

Jammer dat romans schrijven over schrijvers iets is waar alleen Harry Mulisch mee kan wegkomen.

Ook omdat hij wel tussen die twee torens heen en weer kan lopen, overigens.

Maandag aanstaande is Harry Mulisch te gast bij NOVA College Tour, in de Lutherse Kerk op ‘t Spui, in Amsterdam. Om half drie. Google ‘t maar even als je meer wilt weten. Oké, ik doe het wel even: http://lmgtfy.com/?q=harry+mulisch+lutherse+kerk

DWDD had Jasper Schuringa. En Reinout Oerlemans, want die wil nog steeds Amerika veroveren en dan kun je het beste een held op het toneel brengen. En dat is Jasper. Ook in Amerika. DWDD had verder ook Wouter Bos, en die kon veelvuldig laten vallen wat voor ’n held Jasper was, ook hier, en dus kwamen er twee categorieën van deze blog samen: DWDD en stemmen.

Toch ga ik daar niet over schrijven.

Want gisteren was Tombstone op televisie. Een western uit 1993. Over helden en  antihelden. Met Kurt Russell en Val Kilmer (dus niet Mel Gibson, zoals Bart Koetsenruijter per ongeluk in de Volkskrant vermeldde) in die rolverdeling.

Tombstone is één van mijn lievelingsfilms.

En dat komt niet geheel toevallig door Val Kilmer, die in de film Doc Holliday portretteert.

Een antiheld.

En Kilmer doet dat zo goed dat hij Doc Holliday wordt. Of, beter gezegd: Val Kilmer is Doc Holliday. En Doc Holliday is dus ook Val Kilmer. Nog steeds.

Plaats van handeling is Tombstone, een stadje in Arizona, in 1879. Op een avond is er ruzie in de plaatselijke saloon. En een schietpartij op straat. De sheriff van het dorp wordt overhoop geschoten door een cowboy. Wyatt Earp – de hoofdpersoon, voormalig peace officer maar thans uitbater van een casino – loopt naar buiten en slaat de cowboy neer. Dan pakt hij hem bij zijn oor vast. De cowboy wordt opgepakt.

Door middel van een burgerarrest, want zoals gezegd is Wyatt geen gezagsdrager meer. Hij wil peace and quiet en zijn centen verdienen. Maar hij wil ook gerechtigheid.

Een tweede cowboy trekt vervolgens een pistool. Hij stapt naar voren en zegt tegen Wyatt Earp dat hij de moordende cowboy moeten laten gaan. Anders gaat Wyatt er aan.

Maar Wyatt is onverzettelijk. De held in hem komt weer naar boven.

Vergeet het, zegt hij, en hij plant zijn pistool tegen het voorhoofd van de tweede cowboy.

Er staan inmiddels meerde cowboys om hem heen. Handlangers van de eerste en de tweede cowboy. Waaronder een met een blauw hemd, die zegt dat Wyatt niet zal schieten.

Maar Wyatt zegt van wel: ‘Your boys might get me in a rush,’ zegt hij tegen de cowboy die hij onder schot houdt. ‘But not before I make you head into a canoo. You understand?’

En de tweede cowboy begrijpt het. Niet schieten, mompelt hij tegen het blauwe hemd, niet schieten. Hij meent het. Hij schiet me neer.

‘And you, music lover,’ zegt Doc Holliday dan tegen het blauwe hemd, terwijl hij uit de schaduw van de saloon stapt. ‘You’re next.’

De cowboy met het blauwe hemd draait zich om.

‘The drunk piano player,’ zegt hij. ‘You’re so drunk, you’re probably seeing double.’

Dan trekt Doc Holliday nog een pistool.

‘I have two guns, one for each of you.’

Sinds ik Tombstone voor het eerst zag is Val Kilmer in andere films voor mij niet Val Kilmer die een rol speelt, maar Val Kilmer die vooral niet zijn rol van Doc Holliday speelt. Of Doc Holliday die niet zichzelf is.

Dat is denk ik ook het probleem dat mensen met J.D. Salinger hadden. Elk boek was vooral niet Holden Caulfields Catcher in the Rye.

Maar goed, dat terzijde.

Ik ben niet de enige die Val Kilmer zo ziet. Vorig jaar las ik een interview met Bob Dylan. Dit is wat hij zei over acteurs en hun identiteit:

‘Funny thing about actors and that identity thing. Every time I run into Val Kilmer, I can’t help myself. I say, “Why, Johnny Ringo – you look like somebody just walked over your grave.” [beroemde zin van Val Kilmer uit Tombstone, PH] Val always says, “Bob, I’m not Doc Holliday. That’s just a role I played in a movie.” He could be right, he could be wrong. I think he’s wrong but he says it in such a sincere way. You have to think he thinks he’s right.’

Maar Val Kilmer is nu juist niet ‘right’. Niet in z’n oogopslag, niet in zijn swagger, en niet in zijn wereldbeeld (En ook niet in zijn kijk op zijn oeuvre).

Daarom is hij zo’n goede Doc Holliday.

Omdat hij niet lijkt te acteren, maar oprecht lijkt te zijn. Omdat hij geen rol in een film speelt, maar een leven uitbeeldt.

Dat van de antiheld.

En dus dacht ik in de jaren negentig als ik Kilmer in een film zag vaak: wees gewoon jezelf. Speel geen held. Geen Batman, geen Saint, geen blinde schaatser.

Maar goed: daar trek je sneller volle zalen mee. De held.

Gelukkig speelt Kilmer de laatste jaren soms ook weer de antiheld. En onvergelijkelijk.

In Kiss, Kiss, Bang, Bang en The Salton Sea en Felon, bijvoorbeeld.

http://www.youtube.com/watch?v=Q-ekNtkhLjs

Gisteren, op de Bezige Bij, zag ik een opengeslagen boekentijdschrift liggen. Daarin stond een lijst van de bestverkochte boeken van 2009. Rik Launspach stond hoog, met zijn roman De Storm.

Vorig jaar, op 14 november, schreef Rik Launspach in de Volkskrant een stuk over de rol van de literatuurcritici in Nederland: ‘Met minimale inspanning – een paar woorden in een recensie, een gemompelde bijzin in een microfoon – kunnen kunstcritici een enorme schade aanrichten,’ betoogde hij. Iemand had in die krant namelijk wat onaardigs geschreven over zijn boek.

Ik weet nog wel dat ik toen dacht: is dat wel zo?

En ook: als recensies schade kunnen aanrichten, kunnen ze dan ook succes bewerkstelligen? En wat is dat, succes?

Zelfs in het boekenvak zitten mensen met verschillende opvattingen over succes, schade en schande. Redacteuren spreken soms van grootste romans die nadien door de critici als prutswerk worden weggezet, maar vervolgens wel weer in grote getale door het publiek worden gekocht.

Alleen in dit voorbeeld zitten drie criteria voor succes: waardering voor het slagen, bijval voor de inhoud, en ontzag voor de hoge verkoopcijfers.

Wil je de discussie rondom succes simpel houden, dan is je beperken tot één criterium geen slecht idee. Maar welk criterium is dan het meest relevant als het gaat om een succesvol boek?

Verkoopcijfers zijn voor iedereen in het boekenvak in elk geval een relevant criterium, van de schrijver tot de uitgever en de verkoper. Zonder verkoop blijft er geen boek bestaan.

Nou ja, de Bijbel misschien.

Maar het merendeel van de boeken – ik beperk me even tot de meer dan zevenhonderd fictietitels die hier per kalenderjaar bij de bekende literaire uitgeverijen verschijnen – verschijnt met de bedoeling ze te verkopen.

De realiteit is echter zo dat dit niet gebeurt. Maar met wat er wordt verdiend aan de enkele boeken die wel verkopen, kan de rest van de boeken – met wat kunst en vliegwerk – worden bekostigd.

Onder ‘niet verkopen’ versta ik overigens een verkoop van gemiddeld 300 exemplaren per titel. Voor auteur en uitgever meestal niet genoeg om uit de kosten te komen. Het merendeel van de 700 “nieuwe” titels wordt dus simpelweg niet verkocht en door de hoeveelheid titels die verschijnt evenmin besproken. Ook zonder recensies is de “schade” onder boeken dus enorm.

Dat wil zeggen: als verkoop het criterium is.

Maar ook als bijval het criterium is, natuurlijk. Want zonder recensies krijg je weinig lovende woorden (los van die van je moeder) of scheldtirades (je schoonvader).

Maar zit het nu met de boeken die wel slechte recensies krijgen, om even bij Launspach te blijven? Welnu, het merendeel daarvan verkoopt ook niet goed. Natuurlijk. Maar sommigen juist weer wel.

Er is geen peil op te trekken.

Maar te stellen dat slechte recensies een boek breken, lijkt onzinnig. En ook de dagen dat goede recensies boeken een boek konden maken, lijken voorbij. ‘Goede recensies en advertenties in boekenbijlagen zijn niet meer genoeg,’ zei Emile Brugman, de directeur van uitgeverij Atlas, vorige week nog in de NRC Next.

Goede en slechte recensies zijn dus niet doorslaggevend in de verkoopcijfers. En iedereen wil verkopen. Blijft over: reclame.

Of, beter gezegd: publiciteit.

En dat valt weer onder de noemer marketing.

Wat voor een marketing een boek doet verkopen, Joost mag het zeggen. Van tevoren kan niemand volledig bepalen of een debuut of willekeurige titel een succes wordt door middel van marketing, de nieuwe boeken van Jan Siebelink en Tommy Wierenga daargelaten.

Je kunt er natuurlijk wel je best voor doen, boeken verkopen, via marketing. Daarover misschien later meer.

Want we zitten al weer aan de 594 woorden. Het is tijd voor een conclusie, voor iets ‘overkoepelends, ogenschijnlijk particuliers’ (dank je, F.)

Ik vind het jammer dat de criticus niet wordt gehoord. Hij doet immers zijn best de kaf van het koren te scheiden en een boek bij een breder publiek bekend te maken. Ook dat laatste is namelijk zijn vak. Tegelijkertijd is dit de nieuwe situatie en heeft zeuren weinig zin.

Wil een goed boek nu gehoord worden, moet het anders bekendheid krijgen. Door de naam van de auteur, bijvoorbeeld, maar voor onbekende auteurs gaat dat niet op. Internet wordt dan vaak genoemd (ook door Brugman. Hij sprak de historische woorden: ‘We moeten meer doen met internet. Wat precies, dat weten we nog niet.’)

Ik begon deze blog met de vermelding dat ik gisteren bij De Bezige Bij was. Waarom? Om het boek Donderhart van Thomas Blondeau op te halen. Donderdag ligt het in de winkel.

Als u het daar ziet liggen, kijkt u dan vooral naar de volvette quote’s van Christaan Weijts op de voor en achterkant van het boek. Producent endorsement, heet dat in marketingtermen. ‘Een groots boek.’

http://knack.rnews.be/kanaal/boeken/nieuws/stieg-larsson-schreef-best-verkochte-boek-van-nederland/site72-section192-article45969.html#

Gisteren weer een waanzinnige aflevering van Tegenlicht. DWDD had Mulder, muziek en militairen. Bij Pauw en Witteman was er ook muziek. Daar zat onder andere Erik van Tijn aan tafel. Die had wat te zeggen over het de Songfestivalinzending van Nederland. Dit jaar koos de Tros er voor om Pierre Kartner een lied te laten schrijven. Kartner is beter bekend als Vader Abraham, of de auteur van ‘Het kleine café aan de haven’. Zijn lied, ‘Ik ben verliefd, Shalalie’, werd in een rechtstreekse finale-uitzending door vijf kandidaten vertolkt, in hun eigen uitvoering. De uiteindelijke winnares was Seline, een zangeres van achttien die werd gecoacht door Marianne Weber. Over deze hele procedure was nog wel wat om te doen geweest.

‘Dit liedje komt eigenlijk uit een andere tijd,’ zei Van Tijn. Hij was even stil, haalde zijn mond op. ‘En daar is misschien alles wel mee gezegd.’ Toen trok hij z’n schouders op.

Er waren wel wat artiesten geweest die het lied en dus het Songfestival naar het hier en nu wilden halen, maar dat was hen niet gelukt. Ze hadden in ieder geval niet gewonnen. Seline had het lied – ondanks haar jeugdige leeftijd – lekker in de jaren veertig gelaten, qua stijl en qua kledingkeuze. Het kon ook Marianne Weber zijn, die daar stond te zingen.

Jeroen Pauw betitelde het Nederlands Songfestival daarom als ‘muzikale paralympics’. Wat wij aan talent hebben, zei hij, laat zich niet met Songfestival in. Dus krijg je levensliedvertolkers als Marianne Weber die met de prijs aan de haal gaan.

Maar van Tijn benadrukte nogmaals zijn argument van de generatiekloof. Het ging hem niet om kwaliteit, het ging hem om leeftijd. ‘Wie vindt, in Nederland, het Songfestival nog te gek?’

Te gek voor woorden, wellicht.

Of te gek om los te lopen.

Maar inderdaad: ik ken niemand, maar dan ook niemand, van mijn leeftijd die zich nog met het Songfestival bezig houdt.

De mensen die dat nog wel doen, deden dat twintig jaar geleden ook al.

Om die mensen, de mensen die naar het Songfestival kijken, hun bekende bordje voor te schotelen, kom je als omroep dus al gauw bij Pierre Kartner uit. Die is in de afgelopen vijftig jaar ten slotte geen spat veranderd.

Pierre staat in traditie. Niet in die van Bram Vermeulen, Maarten van Roozendaal en Paul de Munnik. Maar in die van Willemien, Joke en Ben en de Kermisklanten. En zijn liedjes bedienen het Tros-publiek zoals ze dat altijd al gedaan hebben. En het is ook het Tros-publiek dat straks naar het Songfestival gaat kijken.

Dus wat dat betreft was het niet zo’n slechte keuze van de Tros. Prime time Paralympicsvergelijkingen van Jeroen Pauw of niet.

Nu is de vraag: hoe lang gaat dit goed? Hoe lang kan de Tros op deze manier zijn publiek blijven bedienen? En dus Vader Abraham een lied laten schrijven?

Pierre is bijna vijfenzeventig. Het gaat eind dit jaar met pensioen.

Wanneer moet je als omroep een verjongingskuur aangaan, en – bijvoorbeeld – Nick en Simon de opdracht geven?

(Dit even helemaal los van de discussie of je Nick en Simon goed vindt, de Songfestivalmuziek in het algemeen, en wel of niet meent dat Nederland met zijn inzending geen schijn van kans heeft.)

Ik zou deze vraag graag nog wat breder trekken, met het gevaar appels en peren te gaan vergelijken. Dus: hoe lang moeten de televisieomroepen, kranten en tijdschriften in Nederland – denk bijvoorbeeld aan de VPRO, de Volkskrant en de Vrij Nederland – zich richten op hun vaste, vergrijzende bestand?

En wanneer gaan ze – financieel gezien minder krachtige – jongeren proberen aan te spreken? Of willen ze dat helemaal niet? En doet iemand daar over vijfentwintig jaar gewoon als laatste het lampje op de redactie uit?

Met andere woorden: wanneer gaat de klok om naar de zomertijd?

Wanneer zit er eens een twintiger (een militair, bijvoorbeeld, die daadwerkelijk in Afghanistan is geweest) bij DWDD aan tafel, mag een jong iemand wat over het Songfestival zeggen en wanneer krijgt onze generatie eens wat tijd een tegenlicht te laten schijnen?

Want met reportages over het D66-lidmaatschap van Joris Voorhoeve (Joris wie?), interviews met Cees Fasseur (u weet wel, die grijze historicus, die ene) en het afschaffen van ‘Dit was het nieuws’ (hoewel, Jan Jaap is ook geen twintig meer) wordt de aanwas van nieuwe leden wel erg lastig.

http://www.youtube.com/watch?v=ULBFNlkw8bc

Het doel van een filosofie is de wereld in woorden verpakken. Woorden, waar je wat mee kunt. Het doel van de kunstfilosofie, zou je dus kunnen zeggen, is kunst in woorden te verpakken. In een perspectief dat het werk analyseert en duidt. Die duiding gebeurt op een bepaalde manier – niet de enige, “juiste”, maar een mogelijke – naar voorkeur van de schrijver.

Een verhandeling over de rol van de auteur, of, beter gezegd: over de drijfredenen van een auteur, en over de intenties van zijn teksten, zou dus onderdeel van de kunstfilosofie kunnen zijn. Een dergelijk artikel zou de lezer handvatten kunnen geven die hij kan grijpen om een auteur en zijn werk op een bepaalde wijze te begrijpen.

George Orwell schreef een verhandeling over schrijven, over de rol van een schrijver en van zijn teksten. Dat artikel is op zijn eigen schrijven te betrekken, maar ook op dat van andere schrijvers. En onlangs schreven A.F.Th. van der Heijden en Connie Palmen een essay in de reeks Over de roman. Exercities in het “begrijpen” van de romankunst in Nederland.

Perspectieven.

Ze kunnen functioneren als slijpstenen voor lezers en auteurs.

‘Los van de verdiensten van de afzonderlijke teksten,’ schreef Marjolein Februari, de eindredacteur, van de reeks, ‘vind ik de gedachte nog het spannendst dat deze twee essays het begin zijn van een reeks van negen of tien: zodat we straks een flinke hoeveelheid poëticale teksten hebben – als basis waaraan iedere schrijver zijn eigen gedachten kan toetsen en slijpen. Dat lijkt me een mooi bezit.’

Zijn er ook andere auteurs – uit andere kunstdisciplines – die een dergelijke onderneming aangaan? In de taal van hun eigen discipline?

Zijn er schilders die een schilderij hebben gemaakt over “het” schilderij? Of de schilder? En schilderen? Die proberen te duiden wat zij doen?

Of zijn die er niet?

Is een zelfportret van Rembrandt te zien als een verkenning van zichzelf, van zijn werk en wereldbeeld, van zijn toets – zijn wereldbeeld in een penseelaanzet? En zijn de kleuren die hij gebruikt voor de binnenkant van zijn ogen of de doek om zijn hoofd niet een uitleg van wie de schilder volgens zichzelf is? Van wie wij zijn?

Philip. Liefje. Fijne blogs.

Maar ‘ik’ is automatisch ‘wij’ als je een blog schrijft.

Als je dat goed doet dan gaat het nooit over jezelf.

En zangers, zijn die er? Nederlandse rock ‘n’ rollers? Die in een lied proberen te achterhalen waarom zij doen wat ze doen?

‘Da’s al tien jaar, dat ‘k in het vak zit,’ zingt Raymond van het Groenewoud in het begin van ‘Je veux de l’amour’.

‘k Heb gezongen in Aalst, Peutie, Zwevezele en Genoelselderen.

‘k Heb zalen doen vollopen, ‘k heb zalen doen leeglopen.

‘k Heb succes gekend, ‘k heb ellende gekend.

‘k Heb toejuichingen gehad, bloemekes, verzoeknummers:

AC/DC, Cherie, Een bakske vol stro.

Ik weet niet waarom, ik weet niet hoe ’t komt,

Maar artiesten hebben meestal maar één verzoeknummer:

Je veux de l’amour, je veux de l’amour.

Waar ik ga, waar ik sta,

Voor ik sterf, voor ik verga,

Je veux de l’amour.

‘Je veux de l’amour’ van Raymond van het Groenewoud is een lied van zelfverkenning. Een verkenning van het zijn van een auteur, van een zanger, van ‘iemand die werkt op het sentiment.’

Wie luistert naar ‘Je veux de l’amour’ luistert naar een lied en leert tegelijkertijd te luisteren naar het waarom van de zanger van het lied.

De zanger zingt, om dezelfde reden dat hij babbelt met het meisje ‘dat er tof uit ziet’, daarom slooft hij zich voor haar uit – ‘compliment’ – en daarom maakt hij grappen. Daarom luistert hij naar haar grappen.

Maar ik wil geen grap meneer, ik wil geen grap.

Je veux de l’amour!

Ik wil geen geld terug van de telefoniste.

Ik wil dat ze van me houdt, pour toujours.

In pixels zijn Van het Groenewouds woorden mooi, maar ze zijn nog zoveel mooier als je ze hoort. Als je voelt hoe Van het Groenewoud het woord ‘amour’ aan het einde van het refrein zingt. Hoe zijn stem aan het einde omhoog gaat, over de rand stijgt, en wegsterft.

Dan begrijp je meteen wat Van het Groenewoud met zijn werk wil.

Ook als je geen Frans spreekt.

Inderdaad: liefde.

Aanstaande zondag wordt Raymond van het Groenewoud zestig. Dat wordt gevierd op de Belgische Radio 1, met twee uur radio (van 11.00 tot 13.00). Er verschijnt ook een nieuwe verzamelaar van zijn werk, Omdat ik van je hou, samengesteld en ingeleid door Vic van de Reijt.

Vandaag weinig woorden in pixels.

Maar des te meer in geluidsgolven gevangen.

Gisteren kreeg ik deze mail van F.:

P.,

Toevallig wilde ik je net gaan mailen. Over de Nederlandse liedcultuur, en Maarten van Roozendaal. Luister, maar vooral kijk naar dit fragment.

Als je die aansteker hoort knippen, moet ik al bijna huilen (mijn Pavlov-reactie). Het heeft alles.

Later meer,

x.

Luisteren. En kijken, dus.

‘Ik ben goddank dus nog een keer een jonge lente waard.’

Dan kom ik maandag terug met een langer verhaal.

Beloofd.

En misschien wel over Nederlandse rock ‘n’ roll, niet zoals de Earring gisteren bij DWDD, maar van die Belgische prins Raymond van het Groenwoud.

Fijn weekend alvast, iedereen.

Gisteren weer veel Circus Wilders. Zo ook bij Pauw en Witteman. Peter R. De Vries zat daar aan tafel, om zijn visie op de zaak te mogen geven. Raadsman Moskowicz hadden ze gelukkig thuis gelaten, of wellicht wilden ze hem – even – niet hebben: hij zat eergisteren immers nog bij de concullega’s van DWDD aan tafel.

Mooie das had hij daar toch weer aan.

De Vries zat bij P&W niet alleen aan tafel als commentator op de zaak Wilders – waarvan de vrijheid van meningsuiting de inzet is – maar ook als iemand die in deze vrijheid wordt bedreigd. Door een (klein) deel van de aanhang van Wilders.

Want wat was er gebeurd?

De Vries houdt op zijn website een dagboek bij. Vorige week was ik daar voor het eerst, om zijn post over ‘Bekend Nederland is bang voor Wilders-aanhangers’ te lezen. De link was mij doorgestuurd door een bekende van mij – ook een Nederlander, overigens. De Vries betoogde in dat stuk dat hij ten tijde van de Haïti-inzamelactie van diverse Bekende Nederlanders te horen had gekregen dat zijn opmerkingen over Wilders eerder die week aan de tafel van Pauw en Witteman – ‘Wilders is een gevaarlijk man, een demagoog met de potentie van een volksmenner’ – bij hen wel goed waren gevallen (de opmerkingen stonden eerder ook op De Vries z’n site). Eén van hen was zelfs dolblij dat er door iemand die ‘blank en bekend’ was eindelijk eens ‘klip en klaar’ werd gezegd wat Wilders is. ‘Een gevaarlijke man’, en een ‘volksmenner in de dop’, dus.

Maar de bijval van een deel van Bekend Nederland was niet de enige bijval die De Vries had gekregen. Zoals hij gisteren bij Pauw en Witteman herhaalde, ‘werd hij na zijn uitspraken bedolven onder dreigende mails, hatemails waarin je de meest verschrikkelijke ziektes worden toegewenst en je familieleden erbij.’

En daar is geen woord van gelogen of overdreven. Kijk zelf maar.

We zijn nu dus in de vreemde situatie beland dat een (klein) deel van achterban van een politicus die meent voor het vrije woord te vechten, zelf geen waarde toekent aan dit recht.

En in een situatie waarin het er sterk op lijkt dat een groot deel van deze aanhang nu juist op deze politicus wil gaan stemmen omdat hij voor het vrije woord strijdt. Waarschijnlijk is dit grote deel van de aanhang dus tegen de acties van het kleine deel.

Net zoals Geert Wilders zelf ook voor de vrijheid van meningsuiting is, en binnen die vrijheid waarschijnlijk tegen de mening van De Vries.

Ik kan me ook goed voorstellen dat Wilders tegen de bedreigingen aan het adres van Peter R. de Vries is, hoewel ik me besef dat een klein deel van hem het ook wel had verwacht, en het misschien zelfs een beetje terecht vindt: Wilders wordt zelf immers al jarenlang bedreigd, en nog wel een wat heviger dan De Vries.

Blijft staan: dit denk ik. Maar hoe zou Wilders nu echt denken over de vrijheid van meningsuiting van De Vries? Wat heeft hij over de vrijheid van meningsuiting van de ander te zeggen?

‘Het is een bevoordeelde rechtbank, die geen kennis van zaken heeft – ik zeg het gewoon recht zo als ik het denk, voor deze camera – en die mijn geen eerlijk proces gunt.’

Dat waren de woorden van Wilders, gisteren, voor de camera’s van zo’n beetje alle media die maar een flintertje bandbreedte tot hun beschikking hebben.

Hij ziet dus niet de rechtbank, maar zichzelf als het juiste instituut om te bepalen wat er wel en niet gezegd mag worden, wat ‘eerlijk’ is en wat niet.

Hij schijnt het nooit zo gezegd te hebben, maar aan de Fransman Voltaire wordt vaak de volgende uitspraak toegeschreven: ‘Ik ben het niet eens met wat je zegt, maar ik zal tot mijn laatste snik je recht het te zeggen verdedigen.’

Wilders liet het gisteren na om iets dergelijks te zeggen over zijn tegenstanders – bijvoorbeeld De Vries – die voor de camera’s willen zeggen wat zij vinden en denken.

Hij had het enkel en alleen weer over zichzelf, en zijn rechten, zoals hij het altijd over zichzelf en ‘onze’ rechten spreekt, en nooit over onze plichten naar de ander toe, of de rechten van een ander.

Toen gingen de camera’s naar beneden en trok Wilders zich terug, om zich voor te bereiden op het volgende mediamoment. Zijn moment.

De hele affaire van De Vries en Wilders begon in feite met een stukje op De Vries’ website, getiteld ‘Bij politicus Geert W. kun je niet onderduiken… voor hem moet je onderduiken!’

Je zou je kunnen afvragen: kun je bij Geert Wilders onderdak vinden als je een afwijkende mening hebt? Neemt hij het dan voor je op of niet?

Vooralsnog lijkt het er op dat Geert niet open doet, als er op zijn deur wordt geklopt.

Door naar de volgende herberg dus maar.

Of, waarschijnlijker: het volgende mediamoment van Wilders.

http://www.peterrdevries.nl/peter-r.-de-vries/peters-dagboek/de-aanhangers-van-geert-w.-zijn-boos…

DWDD en P&W gisteren gemist. Ik zat met vrienden te eten. Dus nog maar even terug naar Bram.

En de derde keer dat hij mijn leven binnenkwam.

Toen Bram Vermeulen in september 2004 overleed, woonde ik al weer een jaar in Amsterdam. Mijn ontmoeting met Bram op de Belgische snelweg – met dank aan Walter – was ik vergeten. Zijn reactie op dit manifest ook. Een beetje.

De dag na zijn overlijden stond er klein artikel in de Volkskrant. ‘Grondlegger van de cabarock’ stond er als kop boven.

Bram Vermeulen overleden, dus.

En, in een kleiner lettertype, in het midden van de tekst: ‘Vermeulen stortte zijn hart uit in zijn teksten.’

In het artikel was te lezen dat Vermeulen ‘in Vlaanderen [was uitgegroeid] tot een absolute held. Daar heerst een sterke liedcultuur, waar men niet bang is voor intieme ontboezemingen.’

Begrijpelijk, dacht ik. Jacques Brel was ten slotte ook een Belg. En Lou Bandy een Hollander.

Ik ben een huishouden opgegroeid waar weinig naar muziek werd geluisterd. Mijn vader was gedeeltelijk doof, en luisterde nooit naar muziek, en mijn moeder vond ‘I wanna hold your hand’ van The Beatles al herrie.

Ik heb dus zelf langzaam een weg moeten zoeken in de wereld van de muziek, tegen de stroom in. Dus: van Counting Crows – herinnert u zich de monsterhit ‘Mr. Jones’ nog? – naar Bob Dylan. En van Nrivana via The Waterboys naar The Beatles.

Nederlandse muziek kwam op dit pad als laatste in beeld (maar nog wel voor de klassieke muziek).

Hoe?

Door Bram.

Enkele weken na het overlijden van Bram Vermeulen zat ik aan de keukentafel van een vriend van mij. Ik vertelde hem onverholen over mijn bewondering voor The Boatsman’s Call, een plaat van Nick Cave (met die stemmige, zwart-wit foto gemaakt door Anton Corbijn op de voorkant) en het concert waar ik onlangs was geweest.

Ik zei dat ik het zo jammer vond dat Nederland geen eigen liedcultuur kende zoals degene waar Nick Cave zich in positioneerde. Wij kenden geen Woody Guthrie, geen Rodgers en Hart, geen Leonard Cohen en zeker geen Nick Cave.

Mijn vriend begon hardop te lachen en zei:

‘En Ramses Shaffy dan? En Maarten van Roozendaal? Of Stef Bos? Gerard van Maasakkers? Frank Boeijen? Bram Vermeulen? Ooit van gehoord?’

Ik keek mijn vriend aan.

Die kende ik niet. Ja, één of twee liedjes – ‘Sammy’ en ‘Pappa’ – maar dat was toch niet te vergelijken met Leonard Cohen of Bruce Springsteen? Van die midi- of strijkerproducties met clichématige teksten, en die verschrikkelijk lelijke, onhandige uitspraaktaal die Nederlands heette.

Let wel: dit was voordat Ramses was overleden.

Weer begon Daniël te lachen.

‘Onwetendheid,’ zei hij. ‘Allemaal onwetendheid. Hoe kun je nou oordelen over dat wat je niet kent?’

Daarin had hij gelijk.

‘Kom mee,’ zei hij.

Wij liepen omhoog, twee trappen, en gingen zijn kamer binnen. Hij stopte een cd van Bram Vermeulen in de cd-speler en drukte op play.

Na een korte, instrumentale intro, getiteld ‘Tijd’ – net als de cd zelf – begon het tweede lied. Een gitaar, een mandoline, een tamboerijn. En dan die stem, die zong:

En als op maandagochtend,

de eerste van de maand,

om twaalf uur precies,

al de sirenes gaan…

Ik was verbaasd. Dit was een Nederlandse Nick Cave, die een Boatman’s call in mijn moedertaal zong. Met herkenbare culturele verwijzingen.

Dan is er niemand hier,

die een seconde denkt,

dat nou de oorlog is begonnen.

Ik leende de cd, en dezelfde week nog kocht ik mijn eerste cd’s van Bram Vermeulen: Tijd en Voltooid Verleden Tijd, Daniels verzamelaar en Walters concertregistratie.

Die cd’s zijn sindsdien nooit lang uit mijn cd-speler of het geheugen van mijn iPod geweest. Bram was voor een derde keer mijn leven binnengekomen, om er dit keer voorgoed te blijven. De redenen daarvoor zijn verschillend: het bovengenoemde ‘Eén goede reden’, natuurlijk, en de manier waarop Bram in dat nummer na vier minuten de titelzin zingt.

Maar ook door de jazzy feel van ‘Zo doen de sterren dat’.

En weer Brams stem, als hij een vrouw smeekt om te blijven, in: ‘Niet weggaan’. Zoals hij ‘Blijf, blijf, blijf,’ zingt, net zo lang zingt tot het woord een mantra wordt, een uitdrukking zonder betekenis, maar Brams stem draagt met de klanken de emotie over: blijf, mijn liefste, blijf.

Niet weggaan.

En zijn werkelijke hartverscheurende versie van ‘Tussen spelers en drinkers’, een cover van Johan Verminnen. Vermeulens frasering van de zin ‘er rest nog een deel van de nacht’: dat is pure emotie. Dat is rock ’n roll. En dan heb je nog ‘Verlangen’, ‘Bont en blauw’ en ‘Koud’ en zo kan ik nog wel even doorgaan en de achterkant van elke cd overschrijven, om bij elk nummer vertellen waarom het zo mooi is. Maar ik weet zeker dat eenieder die die muziek zelf hoort, ook wel weet waarom.

Want wie oren heeft, hoort genoeg.

Luister maar: